اردشیر صالح‌پور، پژوهشگر فرهنگ و هنر، در سلسله نشست‌های «کافه و ادبیات» ایکوم ایران با موضوع «از هالووین تا نوروز» به بررسی ریشه‌های تاریخی، فرهنگی و آیینی جشن‌های ایرانی و نسبت آن‌ها با آیین‌های مشابه در دیگر فرهنگ‌ها پرداخت و نوروز را یکی از زیباترین جلوه‌های میراث فرهنگی بشری و عامل همبستگی و وفاق ملی دانست.
صالح‌پور در این نشست که در کافه تایپ و با حضور محیط طباطبایی برگزار شد، با اشاره به نقش موزه‌ها در حفظ حافظه تاریخی و فرهنگی جوامع گفت: موزه‌ها اساساً برای یادآوری و جلوگیری از فراموشی شکل گرفته‌اند؛ زیرا انسان موجودی است که به‌سرعت با شرایط مختلف خو می‌گیرد و بسیاری از داشته‌ها و خاطرات خود را فراموش می‌کند. از این منظر، موزه‌ها با تاریخ، هویت و حافظه جمعی ارتباطی تنگاتنگ دارند.
او با بیان اینکه هویت هر جامعه بر پایه مؤلفه‌هایی همچون زبان، تاریخ، جغرافیا و ملیت شکل می‌گیرد، افزود: هنگامی که از تاریخ سخن می‌گوییم، بلافاصله به هویت می‌رسیم؛ چراکه بخشی از هویت ما در گذشته و سرگذشت تاریخی‌مان ریشه دارد و موزه‌ها می‌توانند این پیوند را برای نسل‌های مختلف زنده نگه دارند.
جشن‌ها؛ بخشی از میراث ناملموس و حافظه جمعی
صالح‌پور در ادامه با پرداختن به ریشه واژه جشن اظهار کرد: جشن در پیوند با واژه‌های کهن «یشم» و «یسن» قرار می‌گیرد و در مفهوم خود با ستایش، بزرگداشت و حرمت‌گذاری ارتباط دارد. بنابراین جشن صرفاً به معنای شادی و سرگرمی نیست، بلکه نوعی ستایش و ارج نهادن به ارزش‌های زندگی و هستی است.
این پژوهشگر فرهنگ و هنر با تقسیم فرهنگ به دو حوزه مادی و معنوی توضیح داد: معماری، بناها، لباس‌ها و صنایع‌دستی در حوزه فرهنگ مادی قرار می‌گیرند، اما آیین‌ها، خاطرات، روایت‌ها و سنت‌ها بخش معنوی و ناملموس فرهنگ را تشکیل می‌دهند. فرهنگ تنها مجموعه‌ای از آنچه از گذشته باقی مانده نیست، بلکه شامل آن چیزی نیز می‌شود که در حافظه و یاد انسان‌ها زنده مانده است.
او با اشاره به شعارهای سالانه شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم) درباره موضوعاتی همچون موزه‌ها و خاطرات، موزه‌ها و منظر فرهنگی و موزه‌ها سخن می‌گویند، تأکید کرد: هر انسانی در وجود خود موزه‌ای از خاطرات دارد و هر شیء نیز می‌تواند منبعی برای بازخوانی یک خاطره و روایت تاریخی باشد.
صالح‌پور با اشاره به نمونه‌هایی مانند ماشین تحریر در کافه تایپ گفت: اشیایی که زمانی در زندگی روزمره کاربرد داشته‌اند، امروز می‌توانند بخشی از حافظه تاریخی و تکنولوژیک جامعه باشند. حتی یک ماشین تحریر می‌تواند روایتگر نامه‌های عاشقانه، سیاسی، تسلیت یا کتاب‌هایی باشد که با آن نوشته شده‌اند و خاطرات افرادی را بازگو کند که با آن کار کرده‌اند.
او با انتقاد از رویکرد ویترینی به موزه‌ها افزود: موزه‌ها نباید صرفاً به محلی برای نگهداری و نمایش اشیای تاریخی تبدیل شوند. موزه زمانی زنده است که وارد زندگی مردم، فرهنگ عمومی و مبلمان شهری شود. اگر اشیا تنها پشت ویترین قرار بگیرند و امکان ارتباط و مشارکت مردم با آن‌ها فراهم نشود، موزه به انبار اشیا و تماشاگهی خاموش تبدیل خواهد شد.
آیین‌ها، ضرورت حیات اجتماعی انسان
این پژوهشگر با تأکید بر جایگاه آیین‌ها در زندگی بشر گفت: انسان موجودی آیین‌ورز، آیین‌ساز و آیین‌پرور است و نمی‌توان هیچ دوره‌ای از حیات انسانی را بدون آیین تصور کرد. اگر آیین‌ها از جامعه حذف شوند، مناسبات انسانی به روابطی خشک و مکانیکی تبدیل می‌شوند؛ درحالی‌که آیین‌ها به زندگی اجتماعی جلوه‌ای زیباشناختی، هویت‌شناختی و هستی‌شناختی می‌بخشند.
به گفته او، آیین‌ها علاوه بر ایجاد شادی و لذت، به‌صورت غیرمستقیم حامل آموزش‌های فرهنگی و اجتماعی هستند و زمینه مشارکت، همدلی و انتقال ارزش‌ها را فراهم می‌کنند.
صالح‌پور سه آیین بنیادین تولد، ازدواج و مرگ را از مهم‌ترین مناسک مشترک جوامع انسانی برشمرد و توضیح داد: تولد نماد زایش و آغاز زندگی، ازدواج نماد پیوند انسان‌ها و تداوم نسل و آیین‌های مرتبط با مرگ نیز بازتاب احترام به درگذشتگان و تداوم پیوند میان زندگان و مردگان است.
او با اشاره به آیین‌های تدفین در محوطه‌های باستانی ایران گفت: در بسیاری از گورهای باستانی، از دوره ایلام تا دوره‌های بعد، اشیایی همچون ظروف، خوراکی‌ها و ابزارهای مختلف در کنار پیکر مردگان قرار داده می‌شد. نمونه‌هایی از این سنت را در کاوش‌های هفت‌تپه و آثار به‌دست‌آمده از گورهای باستانی می‌توان مشاهده کرد. این شواهد نشان می‌دهد که آیین‌های مرتبط با مرگ و یادبود درگذشتگان از دیرباز جایگاه مهمی در فرهنگ ایرانی داشته‌اند.
او افزود: حتی خوراکی‌هایی که در مراسم سوگواری و یادبود مردگان توزیع می‌شوند، در حقیقت برای زندگان هستند و نوعی مشارکت اجتماعی، همدلی و یادآوری پیوندهای انسانی را شکل می‌دهند.
نوروز؛ پیوند جشن زندگان و حرمت مردگان
صالح‌پور در بخش اصلی سخنان خود با مقایسه هالووین و نوروز گفت: برخلاف تصور رایج، نوروز تنها جشن شادی و سرزندگی نیست، بلکه در لایه‌های کهن فرهنگی خود با حرمت مردگان و یادآوری ارواح درگذشتگان نیز ارتباط دارد. به اعتقاد من، یکی از نزدیک‌ترین نمونه‌های ایرانی برای فهم پیوند جشن مردگان با زندگی، خود نوروز است.
او با اشاره به باورهای کهن درباره حضور فروهرها و ارواح درگذشتگان در روزهای پایانی سال اظهار کرد: در برخی مناطق ایران، از جمله کردستان و مناطق بختیاری‌نشین، آیین‌هایی برای استقبال و گرامیداشت ارواح درگذشتگان برگزار می‌شود.
این پژوهشگر ادامه داد: در برخی مناطق کردستان، در شب‌های نزدیک به نوروز بر بام خانه‌ها آتش روشن می‌کنند تا ارواح درگذشتگان راه خانه‌های خود را پیدا کنند. در میان بختیاری‌ها نیز آیینی با عنوان «عَلَفه» برای یادبود مردگان برگزار می‌شود و خانواده‌ها با تهیه خوراکی‌هایی مانند حلوا، شیر و برنج و حضور بر مزار درگذشتگان، یاد آنان را گرامی می‌دارند.
او افزود: در باورهای سنتی برخی مناطق، ارواح درگذشتگان در روزهای پایانی سال به خانه بازماندگان سر می‌زنند و از وضعیت زندگی آنان آگاه می‌شوند. روشن کردن آتش و آماده کردن خوراکی‌ها نیز در همین چارچوب معنایی قابل بررسی است.
صالح‌پور با تأکید بر اینکه جشن در معنای فرهنگی خود لزوماً به مفهوم شادی صرف نیست، خاطرنشان کرد: جشن می‌تواند به معنای بزرگداشت، حرمت‌گذاری و تجدید پیوند با خاطرات و ریشه‌های فرهنگی باشد. از این منظر، نوروز هم جشن زندگان است و هم فرصتی برای یادآوری و احترام به درگذشتگان.
هالووین و مهرگان؛ دو آیین در آستانه فصل سرد
این پژوهشگر فرهنگ و هنر در ادامه به بررسی خاستگاه هالووین پرداخت و گفت: هالووین ریشه در سنت‌های اقوام اروپای شمالی، از جمله اسکاندیناوی، ایرلند و اسکاتلند دارد و در شکل امروزی خود با یادبود مردگان و نمادهای مرتبط با جهان ناشناخته پیوند خورده است.
او با بیان اینکه نباید در مواجهه با آیین‌های دیگر ملت‌ها رویکردی متعصبانه داشت، افزود: من به فرهنگ‌های مختلف بشری احترام می‌گذارم، اما معتقدم شناخت ریشه‌های آیین‌های ایرانی اهمیت زیادی دارد. در این زمینه، هالووین از نظر زمان برگزاری و برخی وجوه نمادین، شباهت‌هایی با جشن مهرگان دارد.
صالح‌پور مهرگان را جشن سپاسگزاری از نعمت‌های طبیعت و محصولات کشاورزی دانست و اظهار کرد: مهرگان در پیوند با پایان فصل برداشت، شکرگزاری برای برکات تابستان و آمادگی برای ورود به فصل سرد قرار دارد. این جشن در فرهنگ ایرانی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و می‌توان آن را از جلوه‌های مهم مهرورزی، سپاسگزاری و همبستگی اجتماعی دانست.
او با اشاره به اهمیت مهر در فرهنگ ایرانی گفت: مفهوم مهر در فرهنگ ما تنها به معنای محبت فردی نیست، بلکه با همبستگی و پیوند اجتماعی نیز ارتباط دارد. حتی حلقه به‌عنوان نماد دایره، می‌تواند نشانه‌ای از پیوستگی و همبستگی تلقی شود.
وی با اشاره به نمادهای ترسناک هالووین و نمایش چهره‌های هراس‌انگیز مردگان، تصریح کرد: وجه غالب هالووین امروزی، به‌ویژه در شکل سرگرمی‌های مبتنی بر ترس و وحشت، با آنچه در جشن مهرگان و آیین‌های ایرانی می‌بینیم تفاوت دارد. در فرهنگ ایرانی، مهرگان بیش از هر چیز بر سپاسگزاری، مهرورزی و برکت تأکید می‌کند.
به جای تقلید از ولنتاین، سپندارمذگان را بشناسیم
صالح‌پور در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به گسترش برخی مناسبت‌های فرهنگی غربی در جامعه ایران، از جمله ولنتاین، بر ضرورت شناخت و معرفی آیین‌های ایرانی تأکید کرد و گفت: ما در فرهنگ خودمان آیین‌هایی داریم که از نظر مفهومی و ارزشی ظرفیت بالایی دارند. یکی از این مناسبت‌ها سپندارمذگان است که در سنت ایرانی با مهر، عشق، زمین و جایگاه زن پیوند دارد.
او افزود: سپندارمذگان فرصتی برای بازشناسی ارزش‌های فرهنگی ایران و توجه به جایگاه زن و مفهوم عشق در سنت‌های کهن است. به جای آنکه صرفاً مناسبت‌های وارداتی را تکرار کنیم، می‌توانیم آیین‌های خود را با زبان و شیوه‌ای جذاب به نسل جوان معرفی کنیم.
این پژوهشگر همچنین با اشاره به جایگاه یلدا و کریسمس در مطالعات تطبیقی آیین‌ها گفت: میان برخی آیین‌های ایرانی و مناسبت‌های فرهنگی دیگر ملت‌ها شباهت‌ها و هم‌پوشانی‌هایی وجود دارد که نیازمند بررسی علمی و تاریخی است. در این میان، پیوندهای مطرح‌شده میان آیین مهر و برخی سنت‌های مسیحی، از جمله مناسبت‌های مرتبط با زایش و تولد، از موضوعات قابل توجه در مطالعات ایران‌شناسی و تاریخ ادیان است.
او با اشاره به پیشنهاد برگزاری آیین «خرم‌روز» در برنامه‌های ایکوم ایران اظهار کرد: خرم‌روز در نخستین روز دی‌ماه و در پیوند با زایش خورشید، فرصتی برای بازخوانی مفاهیم کهن مرتبط با نور، روشنایی و طبیعت است. این مناسبت می‌تواند در کنار یلدا، به معرفی بهتر لایه‌های فرهنگی و آیینی ایران کمک کند.
چهارشنبه‌سوری؛ نمونه‌ای از تهی شدن یک آیین از کارکرد فرهنگی
صالح‌پور در ادامه با انتقاد از تغییر ماهیت برخی آیین‌های ایرانی در شیوه برگزاری معاصر گفت: چهارشنبه‌سوری یکی از زیباترین و نشاط‌انگیزترین جشن‌های ایرانی است، اما متأسفانه در سال‌های اخیر در برخی موارد به آیینی همراه با خطر، حادثه و آسیب تبدیل شده است.
او افزود: پرسش این است که چرا باید یکی از جلوه‌های زیبای میراث آیینی خود را به مناسکی اضطراب‌آور تبدیل کنیم؟ حوادث و آسیب‌های ناشی از استفاده نادرست از مواد محترقه نشان می‌دهد که چگونه ممکن است یک آیین از معنا و کارکرد اصلی خود فاصله بگیرد.
این پژوهشگر با اشاره به استقبال بخشی از نسل جوان از مناسبت‌هایی مانند هالووین گفت: بخشی از این گرایش‌ها را می‌توان در چارچوب واکنش‌های اجتماعی و فاصله گرفتن برخی جوانان از سنت‌های رسمی و الگوهای فرهنگی گذشته تحلیل کرد. با این حال، راه مواجهه با چنین پدیده‌هایی نفی و تقابل نیست، بلکه باید با معرفی جذاب و آگاهانه ظرفیت‌های فرهنگ ایرانی، زمینه ارتباط دوباره نسل جوان با میراث خود را فراهم کنیم.
نوروز؛ جشن صلح، شکفتن و وفاق ملی
صالح‌پور در پایان سخنان خود با توصیف نوروز به‌عنوان یکی از زیباترین جشن‌های فرهنگ بشری گفت: نوروز جشن صلح، مهربانی، شکفتن و آغاز دوباره زندگی است. ایرانیان با شناخت دقیق طبیعت و گردش خورشید، زمان آغاز سال را با تحولات نجومی و اعتدال بهاری پیوند داده‌اند و این موضوع نشان‌دهنده دانش و هوشمندی نیاکان ماست.
او با اشاره به جایگاه تقویم جلالی و نقش دانشمندانی همچون حکیم عمر خیام در سامان‌دهی گاه‌شماری ایرانی افزود: نوروز در پیوند با طبیعت و نوزایی آن شکل گرفته است. همان‌گونه که زمین در بهار لباس تازه‌ای می‌پوشد، انسان نیز با پوشیدن لباس نو و برگزاری آیین‌های نوروزی، در این نوزایی طبیعی مشارکت می‌کند.
این پژوهشگر با اشاره به نمادهای سفره هفت‌سین و پیوند آن‌ها با طبیعت و زندگی گفت: نوروز از ظرفیت‌های کم‌نظیری برای ایجاد نشاط، همدلی و مشارکت اجتماعی برخوردار است و در گستره جغرافیایی ایران، اقوام و گروه‌های مختلف از جمله کردها، لرها، عرب‌ها و ترکمن‌ها در کنار دیگر ایرانیان آن را گرامی می‌دارند.
او نوروز را یکی از مهم‌ترین عوامل همبستگی و وفاق ملی دانست و تأکید کرد: جشن‌ها و آیین‌ها بخشی از سرمایه فرهنگی و تمدنی ایران هستند. این آیین‌ها علاوه بر ایجاد لذت و نشاط، زمینه همدلی، مشارکت و تقویت هویت ملی را فراهم می‌کنند.
صالح‌پور در پایان خاطرنشان کرد: ایران سرزمین جشن‌ها، آیین‌ها و سنت‌های کهنی است که در بطن خود ارزش‌های انسانی و هستی‌شناسانه فراوانی دارند. ضروری است این میراث با شناخت دقیق‌تر، معرفی جذاب‌تر و رویکردی علمی به نسل‌های جدید منتقل شود تا در تقویت بنیه فرهنگی و اصالت هویت ایرانی نقش مؤثرتری ایفا کند.
انتهای پیام/
نظر شما